کاشت ساقه مغز شنوایی (ABI) چیست؟ مراحل جراحی، مزایا و عوارض

بیمارانی که با ناشنوایی عمیق مواجه هستند و به دلیل آسیب یا فقدان کامل عصب شنوایی امکان استفاده از کاشت حلزون را ندارند، معمولاً به دنبال راهکاری جایگزین می‌گردند. کاشت ساقه مغز شنوایی (ABI) یک روش جراحی فوق‌تخصصی است که با عبور از عصب شنوایی آسیب‌دیده، سیگنال‌های صوتی را مستقیماً به ساقه مغز ارسال می‌کند. این مقاله به شما کمک می‌کند تا تفاوت‌های این روش با پروتزهای معمولی، مراحل جراحی، مسیر توانبخشی و انتظارات واقع‌بینانه از کیفیت شنوایی پس از عمل را به‌درستی درک کنید و برای قدم‌های بعدی درمان خود یا عزیزانتان تصمیم آگاهانه‌تری بگیرید.

کاشت ساقه مغز شنوایی (ABI) چیست؟

سیستم شنوایی طبیعی انسان برای انتقال صدا به مغز، به یک مسیر سالم از گوش خارجی تا عصب شنوایی نیاز دارد. زمانی که تومورها، ضربه‌های شدید یا نقایص مادرزادی این مسیر عصبی را قطع می‌کنند، استفاده از سمعک یا حتی کاشت حلزون (CI) بی‌تأثیر خواهد بود. در چنین شرایطی، جراحان از فناوری کاشت ساقه مغز شنوایی (Auditory Brainstem Implant) استفاده می‌کنند. این دستگاه پیشرفته، ساختارهای آسیب‌دیده گوش داخلی و عصب هشتم مغزی را دور می‌زند و پالس‌های الکتریکی را مستقیماً به هسته‌های شنوایی در ساقه مغز می‌رساند.

درک این موضوع که ABI صدای طبیعی و شفافی تولید نمی‌کند، برای مراجعان بسیار حیاتی است. این پروتز در واقع الگوهایی از تحریکات الکتریکی ایجاد می‌کند که مغز باید یاد بگیرد آن‌ها را به‌عنوان نشانه‌های صوتی تفسیر کند. هدف اصلی این جراحی، خروج فرد از دنیای سکوت مطلق، افزایش آگاهی نسبت به صداهای محیطی و کمک به لب‌خوانی برای درک بهتر گفتار است.

“An auditory brainstem implant (ABI) is a device that can provide a sense of sound to a person who is profoundly deaf due to inner ear and auditory nerve damage. Unlike a cochlear implant, which stimulates the auditory nerve, an ABI stimulates the cochlear nucleus in the brainstem directly.”

ترجمه: کاشت ساقه مغز شنوایی (ABI) دستگاهی است که می‌تواند برای فردی که به دلیل آسیب گوش داخلی و عصب شنوایی دچار ناشنوایی عمیق است، حس شنوایی ایجاد کند. برخلاف کاشت حلزون که عصب شنوایی را تحریک می‌کند، ABI مستقیماً هسته حلزونی در ساقه مغز را تحریک می‌کند.

منبع: موسسه ملی ناشنوایی و اختلالات ارتباطی آمریکا (NIDCD – NIH)

چه کسانی کاندیدای جراحی ABI هستند؟

پزشک متخصص اتولوژی و نورواتولوژی، کاندیداهای این جراحی را با دقت و وسواس بسیار بالایی انتخاب می‌کند. این درمان برای کسانی که صرفاً دچار کم‌شنوایی حسی-عصبی رایج هستند طراحی نشده است. فرد باید دچار ناشنوایی دوطرفه و عمیق باشد و آزمایش‌های شنوایی‌شناسی و تصویربرداری تأیید کنند که عصب شنوایی (عصب وستیبولوکوکلئار) توانایی انتقال پیام به مغز را از دست داده است. این فقدان عصب می‌تواند ناشی از بیماری‌های ژنتیکی، تروما یا جراحی‌های قبلی باشد.

بیماری را به یاد می‌آورم که ماه‌ها پس از جراحی خروج تومور مغزی، از سکوت مطلق و انزوای ناشی از آن رنج می‌برد. او تصور می‌کرد با کاشت حلزون می‌تواند شنوایی خود را بازیابد؛ اما با بررسی دقیق تصاویر MRI مشخص شد که عصب شنوایی در هر دو سمت کاملاً برداشته شده است. با توضیح شرایط و معرفی ABI به‌عنوان تنها گزینه موجود، بیمار توانست انتظارات خود را با واقعیت آناتومیک سیستم شنوایی‌اش تنظیم کند و با دیدی روشن‌تر وارد مسیر درمان شود.

به‌طور کلی، تیم جراحی گزینه‌های زیر را به‌عنوان کاندیدای مناسب برای کاشت ساقه مغز در نظر می‌گیرد:

• بیماران مبتلا به نوروفیبروماتوز نوع ۲ (NF2) که تومورهای هر دو گوش آن‌ها برداشته شده است.
• کودکانی که به‌صورت مادرزادی بدون عصب شنوایی متولد می‌شوند (آپلازی عصب شنوایی).
• افرادی که دچار استخوان‌سازی شدید در حلزون گوش (Ossification) ناشی از مننژیت شده‌اند و امکان عبور الکترود کاشت حلزون وجود ندارد.
• بیمارانی که به دلیل شکستگی‌های شدید قاعده جمجمه، اعصاب شنوایی آن‌ها قطع شده است.

تفاوت بین کاشت حلزون (CI) و کاشت ساقه مغز (ABI)

بسیاری از مراجعان هنگام تحقیق درباره روش‌های درمان ناشنوایی، کاشت حلزون و کاشت ساقه مغز را با یکدیگر اشتباه می‌گیرند. تفاوت اصلی در محل قرارگیری الکترودها و ساختار عصبی است که تحریک می‌شود. در جراحی کاشت حلزون (Cochlear Implant)، جراح الکترود را درون ساختار حلزونی گوش داخلی قرار می‌دهد تا عصب شنوایی را تحریک کند. این روش نیازمند یک عصب شنوایی کاملاً سالم و فعال است.

در مقابل، در جراحی ABI، جراح الکترودها را روی یک پد کوچک سیلیکونی قرار می‌دهد و این پد را مستقیماً روی «هسته حلزونی» در ساقه مغز تنظیم می‌کند. از آنجایی که در ABI ساختار پیچیده و دقیق حلزون گوش دور زده می‌شود، کیفیت صدای دریافتی نسبت به کاشت حلزون بسیار متفاوت و محدودتر است. جدول زیر این تفاوت‌ها را به‌صورت شفاف نشان می‌دهد:

نقش نوروفیبروماتوز نوع ۲ در تعیین نیاز به ABI

بیماری نوروفیبروماتوز نوع ۲ (NF2) یک اختلال ژنتیکی است که باعث رشد تومورهای خوش‌خیم (شوانومای وستیبولار یا نوروم آکوستیک) روی اعصاب تعادلی و شنوایی می‌شود. با رشد این تومورها، فرد دچار کاهش شنوایی پیشرونده، وزوز گوش و اختلالات سیستم وستیبولار (تعادل) می‌گردد. در نهایت، جراح مغز و اعصاب برای جلوگیری از فشار تومور بر ساقه مغز، مجبور به برداشتن تومور می‌شود که این کار عموماً به قطع کامل عصب شنوایی و ناشنوایی مطلق می‌انجامد.

برای بیماران مبتلا به NF2، کاشت ساقه مغز شنوایی تنها روزنه امید برای برقراری ارتباط صوتی با دنیای بیرون است. در بسیاری از مراکز پیشرفته، جراح گوش و حلق و بینی و جراح مغز و اعصاب در یک عمل جراحی مشترک، ابتدا تومور را خارج کرده و بلافاصله سیستم ABI را در همان جلسه در ساقه مغز جای‌گذاری می‌کنند تا بیمار نیاز به دو جراحی سنگین نداشته باشد.

ساختار دستگاه و نحوه عملکرد سیستم ABI

سیستم کاشت ساقه مغز شنوایی از دو بخش اصلی تشکیل شده است: یک بخش خارجی که بیمار آن را روی گوش و سر خود قرار می‌دهد، و یک بخش داخلی که توسط جراح در زیر پوست و داخل جمجمه کاشته می‌شود. بخش خارجی شامل میکروفون‌هایی برای دریافت صدا، یک پردازشگر گفتار (Speech Processor) برای تبدیل امواج صوتی به کدهای دیجیتال، و یک سیم‌پیچ فرستنده است که از طریق آهنربا به سر متصل می‌شود.

پس از ارسال سیگنال دیجیتال از روی پوست به بخش داخلی، گیرنده کاشته‌شده این اطلاعات را دریافت کرده و به پالس‌های الکتریکی تبدیل می‌کند. این پالس‌ها از طریق یک سیم بسیار ظریف به آرایه‌ای از الکترودها (معمولاً شامل چند ده کنتاکت کوچک) می‌رسند. این صفحه الکترودی ظریف، روی هسته حلزونی در ساقه مغز قرار دارد و با تحریک مستقیم نورون‌ها، پیام شنوایی را برای پردازش به قشر شنوایی مغز ارسال می‌کند.

فرآیند ارزیابی‌های پیش از جراحی

تصمیم‌گیری برای انجام جراحی ABI یک فرآیند تک‌نفره نیست. یک تیم چندتخصصی شامل جراح نورواتولوژی، جراح مغز و اعصاب، شنوایی‌شناس (ادیولوژیست)، رادیولوژیست و روانشناس بالینی، شرایط بیمار را از ابعاد مختلف بررسی می‌کنند. هدف از این ارزیابی‌های گسترده، اطمینان از ایمنی جراحی و تعیین میزان توانایی بیمار برای طی کردن روند طولانی توانبخشی است.

متخصصان پیش از تأیید نهایی کاندیداتوری، مجموعه‌ای از پروتکل‌های تشخیصی را اجرا می‌کنند. این بررسی‌ها به جراحان نشان می‌دهد که آیا از نظر آناتومیک فضای کافی و ایمن در ساقه مغز برای قرار دادن پد الکترودی وجود دارد یا خیر، و آیا انتظارات بیمار از نتیجه جراحی واقع‌بینانه است.

ارزیابی‌های تصویربرداری (MRI و CT Scan)

تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) با وضوح بالا و سی‌تی‌اسکن استخوان تمپورال، پایه‌های اصلی ارزیابی آناتومیک هستند. جراح از طریق این تصاویر، حجم تومورهای احتمالی، وضعیت آناتومی جمجمه، عدم وجود عصب شنوایی و سلامت بافت ساقه مغز را بررسی می‌کند. هرگونه تغییر شکل شدید در آناتومی ساقه مغز می‌تواند قرار دادن صحیح الکترودها را با چالش مواجه کند.

ارزیابی‌های نورولوژیک و شنوایی‌شناسی

ادیولوژیست‌ها با انجام تست‌های پیشرفته‌ای نظیر پاسخ شنیداری ساقه مغز (ABR) و ارزیابی‌های رفتاری شنوایی، فقدان کامل عملکرد گوش داخلی و عصب شنوایی را تأیید می‌کنند. همچنین ارزیابی اعصاب جمجمه‌ای دیگر (مانند عصب صورت و عصب سه‌قلو) ضروری است، زیرا قرارگیری الکترود در ساقه مغز نباید عملکرد این اعصاب حیاتی را مختل کند.

مراحل جراحی کاشت ساقه مغز شنوایی

جراحی ABI یکی از پیچیده‌ترین مداخلات در حوزه نورواتولوژی محسوب می‌شود. آمارهای جهانی نشان می‌دهد که این جراحی، بسته به نیاز به خروج همزمان تومور، معمولاً بین ۴ تا ۸ ساعت زمان می‌برد. جراح در این عمل از تکنیک‌های کرانیوتومی (باز کردن بخشی از جمجمه) مانند رویکرد رتروسیگموئید (Retrosigmoid) یا ترانس‌لابیرنتین (Translabyrinthine) برای دسترسی به زاویه مخچه-پل‌مغزی (CPA) استفاده می‌کند.

هنگامی که جراح به ساقه مغز دسترسی پیدا کرد، باید به دقت هسته حلزونی را شناسایی کند. این بخش در آناتومی مغز بسیار ظریف است و معمولاً نشانگرهای مشخصی در سطح ساقه مغز ندارد. تیم جراحی با استفاده از مانیتورینگ عصبی حین عمل (Intraoperative Neuromonitoring) و تحریک آزمایشی الکترودها، پاسخ‌های الکتریکی مغز را ثبت می‌کند تا از قرارگیری دقیق پد الکترودی در مناسب‌ترین نقطه اطمینان حاصل کند.

به‌طور خلاصه، مراحل اصلی جراحی در اتاق عمل عبارتند از:

1. بیهوشی عمومی و مانیتورینگ پیوسته اعصاب جمجمه‌ای.
2. برش در ناحیه پشت گوش و ایجاد دسترسی از طریق استخوان جمجمه.
3. خروج تومور (در صورت وجود و ابتلا به NF2).
4. شناسایی ناحیه لترال رسس (Lateral Recess) در بطن چهارم مغز.
5. قرار دادن دقیق پد الکترودی روی هسته حلزونی.
6. تست پاسخ‌های شنوایی ساقه مغز با دستگاه برای تأیید موقعیت الکترود.
7. کاشت بخش گیرنده زیر پوست سر و بستن لایه‌های جمجمه و پوست.

دوران نقاهت و مراقبت‌های پس از جراحی

پس از اتمام جراحی، بیمار برای نظارت دقیق بر علائم حیاتی و عملکردهای عصبی، معمولاً ۱ تا ۳ روز در بخش مراقبت‌های ویژه (ICU) بستری می‌شود. بروز سردرد، سرگیجه، حالت تهوع و احساس خستگی در روزهای ابتدایی کاملاً طبیعی است و با داروهای تجویزی کنترل می‌شود. جراح وضعیت ترشحات احتمالی مایع مغزی‌نخاعی (CSF) و حرکت عضلات صورت را به دقت ارزیابی می‌کند.

پس از ترخیص از بیمارستان، یک دوره استراحت ۴ تا ۶ هفته‌ای در منزل نیاز است. در این مدت، دستگاه ABI کاملاً خاموش است تا بافت‌های داخلی ترمیم شوند و ورم مغزی کاهش یابد. بیمار باید از فعالیت‌های سنگین بدنی، خم شدن مکرر و بلند کردن اجسام سنگین خودداری کند. فعال‌سازی دستگاه و شروع شنیدن، تنها پس از تأیید بهبودی کامل زخم‌ها توسط تیم پزشکی انجام خواهد شد.

توانبخشی شنوایی؛ مرحله کلیدی پس از کاشت

روز فعال‌سازی دستگاه (روشن کردن پردازشگر خارجی)، پایان مسیر درمان نیست، بلکه تازه نقطه شروع یادگیری مغز است. شنوایی‌شناس در جلسات متعدد برنامه‌ریزی (Mapping)، الکترودها را یک‌به‌یک تحریک می‌کند تا سطح آستانه شنوایی و سطح راحتی بیمار را پیدا کند. در این مرحله، صداها برای بیمار بسیار نامفهوم، شبیه به صدای بوق، کلیک یا خش‌خش هستند و هیچ شباهتی به صدای طبیعی انسان ندارند.

توانبخشی شنوایی روندی است که در آن، مغز یاد می‌گیرد این سیگنال‌های الکتریکی جدید را رمزگشایی کند. حضور مستمر در جلسات تربیت شنوایی، تمرین‌های روزانه در خانه و ترکیب این صداها با تکنیک‌های لب‌خوانی، برای پیشرفت بیمار کاملاً ضروری است. بدون توانبخشی فعال، دستگاه ABI تنها یک ابزار برای شنیدن نویزهای محیطی باقی خواهد ماند و درک گفتار اتفاق نخواهد افتاد.

در روند پیگیری وضعیت یکی از مراجعان مشاهده کردم که در ماه‌های اول پس از روشن شدن دستگاه، به دلیل درک نامفهوم صداها دچار کلافگی و ناامیدی شده بود. او انتظار داشت بلافاصله صحبت‌های خانواده را بشنود. با تنظیم مجدد انتظارات و تغییر پروتکل توانبخشی با تمرکز بر ترکیب نشانه‌های دیداری و شنیداری، بیمار پس از شش ماه توانست ریتم جملات را درک کند و با کمک لب‌خوانی، مکالمات روزمره را با کیفیت بسیار بهتری دنبال نماید.

میزان موفقیت و نتایج مورد انتظار از ABI

میزان موفقیت در کاشت ساقه مغز، به کاندیدای جراحی بستگی زیادی دارد. بیماران باید بدانند که هدف اصلی ABI بازگرداندن شنوایی طبیعی یا توانایی مکالمه با تلفن نیست. آمارها و مطالعات بالینی نشان می‌دهند که بیش از ۸۰ درصد بیماران مبتلا به NF2 پس از کاشت، توانایی آگاهی از صداهای محیطی (مانند زنگ در، بوق ماشین و صدای بسته شدن در) را به دست می‌آورند که این امر تأثیر بسیار مثبتی بر ایمنی و ارتباط آن‌ها با محیط می‌گذارد.

درک گفتار (Speech Recognition) در قالب کلمات و جملات باز، در بین بیماران بسیار متغیر است. در برخی موارد نادر (به‌ویژه در کودکانی که به‌صورت مادرزادی فاقد عصب بوده‌اند و زودتر عمل شده‌اند)، درک گفتار بدون لب‌خوانی تا حدی محقق می‌شود؛ اما برای اکثر بزرگسالان مبتلا به تومور، موفقیت به معنای تسهیل چشمگیر درک مکالمات به کمک لب‌خوانی است.

عوامل مؤثر بر بهبود درک گفتار

نتایج نهایی در همه بیماران یکسان نیست. عواملی مانند مدت زمان ناشنوایی پیش از عمل، انعطاف‌پذیری عصبی (Neuroplasticity) مغز، جای‌گذاری دقیق الکترودها روی هسته حلزونی بدون ایجاد بافت اسکار ضخیم، و مهم‌تر از همه، میزان انگیزه و پیگیری بیمار در جلسات توانبخشی، نقش تعیین‌کننده‌ای در موفقیت نهایی و تفسیر اصوات دارند.

عوارض احتمالی و خطرات جراحی

مانند هر جراحی اعصاب پیچیده‌ای، کاشت ABI با خطرات بالقوه‌ای همراه است. از آنجا که جراحی در ناحیه ساقه مغز انجام می‌شود، خطرات عمومی شامل نشت مایع مغزی‌نخاعی (CSF leak)، عفونت پرده‌های مغز (مننژیت)، خونریزی داخل جمجمه و آسیب به اعصاب مغزی مجاور (مانند فلج موقت یا دائم عصب صورت) وجود دارد. تیم جراحی با استفاده از تکنیک‌های پیشرفته مانیتورینگ عصبی تلاش می‌کند این خطرات را به حداقل برساند.

یک چالش خاص در دستگاه ABI، پدیده «تحریک غیرشنوایی» (Non-auditory Stimulation) است. بارها در مراجعان مشاهده کرده‌ام که هنگام برنامه‌ریزی و روشن کردن برخی الکترودهای خاص، به‌جای شنیدن صدا، احساس سوزن‌سوزن شدن در صورت، لرزش گلو، یا سرگیجه خفیف را گزارش می‌کنند. این اتفاق به دلیل نزدیک بودن هسته حلزونی به سایر مراکز عصبی در ساقه مغز است. شنوایی‌شناس با شناسایی این الکترودها، آن‌ها را در برنامه کامپیوتری دستگاه غیرفعال می‌کند تا عارضه برطرف شده و فقط مسیر شنوایی تحریک شود.

سوالات متداول درباره ABI

• آیا پس از کاشت ABI می‌توانم MRI انجام دهم؟
  انجام MRI پس از کاشت، به مدل دستگاه بستگی دارد. مدل‌های جدیدتر معمولاً با رعایت پروتکل‌های خاص و قدرت مگنت مشخص (مانند 1.5 تسلا) با MRI سازگار هستند، اما این موضوع باید قبل از هرگونه تصویربرداری با جراح هماهنگ شود.
• آیا جراحی کاشت ساقه مغز باعث درمان وزوز گوش می‌شود؟
  هدف اصلی ABI درمان وزوز نیست. با این حال، بسیاری از بیماران گزارش می‌دهند که هنگام روشن بودن دستگاه، به دلیل دریافت سیگنال‌های صوتی جدید در مغز، توجه آن‌ها از وزوز گوش پرت شده و آزاردهندگی آن کاهش می‌یابد.
• آیا کیفیت صدای ABI با گذشت زمان طبیعی می‌شود؟
  خیر، ماهیت صدای دریافتی از طریق تحریک مستقیم ساقه مغز همیشه حالتی الکترونیکی و ماشینی دارد. با این حال، مغز با گذشت زمان یاد می‌گیرد این کدهای الکترونیکی را به‌گونه‌ای پردازش کند که برای فرد معنادار و کاربردی شوند.